URDAIBAI: 5/1989 LEGEA EZTABAIDA PROPIOAREKIN ALDATZEKO ARGUDIOAK
Okako estuarioa Urdaibaiko Biosfera Erreserbaren ardatz nagusia da, eta eremu horretako habitat eta komunitate biologiko garrantzitsuenak biltzen ditu. Sistema konplexua da, eta baldintzen aldakortasun handia eragiten duten faktore naturalen eraginpean dago, bai espazioan —estuarioaren barrualdearen eta kanpoaldearen artean, eta erdiko kanalaren eta ertzen artean—, bai denboran.
Balio natural horien garrantzia dela eta, estuarioak babes-mailarik handiena du 5/1989 Legean bertan, Babes Bereziko Eremu gisa, itsasertza, artadi kantauriarrak eta interes arkeologikoko eremuak bezala.
Baina Urdaibairen garrantzia harago doa, baita autonomia-erkidegoko legediaren esparrutik ere. Biosfera Erreserba da, nazioarteko garrantzia duen hezegunea da Ramsar Hitzarmenaren arabera, eta bi Hegaztientzako Kontserbazio Bereziko Eremu (HKB/ZEPA) eta Habitat Zuzentarauaren araberako hiru Kontserbazio Bereziko Eremu (KBE/ZEC) hartzen ditu, Natura 2000 Sarearen barruan.
Babes-figura horiek ez dira adierazpen formal hutsak. Irizpide teknikoetan eta adierazle kuantifikagarrietan oinarritutako aitortza objektiboa dira, eremu horrek nazioartean duen garrantziaren erakusgarri. Aldi berean, babes horiek deklaratzeko arrazoi izan ziren elementu naturalen kontserbazioa eta egoera hobetzeko konpromisoa ere badakarte.
Horregatik, eremu horien ezaugarrietan edo bertan garatzen diren erabileretan eragina izan dezakeen edozein aldaketak aldez aurretik aztertu behar ditu ingurune naturalean izan ditzakeen eraginak, bereziki babes-figura horiek justifikatu zituzten funtsezko elementuengan izan ditzakeenak.
Hala ere, proposatzen den lege-proiektuak ez du jasotzen proposatzen dituen aldaketek eragin ditzaketen inpaktuen inguruko inolako ebaluaziorik edo aipamenik.
GIZA ERABILERAK KUDEATZEKO BEHARRA
Urdaibai, gainera, historikoki giza presentzia handia jasan duen eremua da. Mendeetan zehar, nekazaritza- eta abeltzaintza-jarduerek estuarioko habitatak okupatu eta eraldatu dituzte. Ondoren, industria-jarduera batzuek ere eragina izan zuten ingurunean, jatorrian estuarioari zegozkion eremuak okupatu zituztelako eta kutsadura ere eragin zutelako.
Gaur egun, eraldatuak izan ziren eta erabat edo partzialki abandonatuta dauden eremu zabalak aurkitzen ditugu, naturalizazio-maila desberdinekin, hala nola Anbeko edo Mallukitza. Halaber, garai batean padurek okupatzen zituzten eremuetan egindako dragatze-lanetatik eratorritako materialak isurtzearen ondorioz sortutako betelanak ere badaude, San Kristobalen eta Axpen, esaterako. Eremu horietan, gainera, landaredi exotiko inbaditzailea ingurumenaren narriaduraren faktore garrantzitsua da gaur egun.
Horrek guztiak erakusten du Urdaibain giza jarduerak arrasto handia utzi duela eta, hain zuzen ere, horregatik, galdutako edo narriatutako habitatak berreskuratzeko aukera bikainak eskaintzen dituela.
Aldi berean, naturaguneak gero eta erakargarriagoak dira aisialdirako eta denbora libreaz gozatzeko. Gainera, gero eta zabalduago dago hainbat jarduera ludiko eta kiroletako jarduerak balio handiagoa hartzen dutela kontserbaziorako interesa duten edo babestutako naturaguneetan egiten direnean.
Horrek presio gero eta handiagoa eragiten du ingurunean, eta, gero eta sarriago, gatazka sortzen da naturaguneen erabilera publikoaren eta haien kontserbazioaren artean.
Urdaibai ere ez dago errealitate horretatik kanpo. Azken urteotan nabarmen handitu da uretako motoen, kayaken, piraguen eta bestelako ontzien erabiltzaile kopurua, bai enpresek kudeatutako jardueren bidez, bai norberaren ekimenez.
Beraz, beharrezkoa da jarduera horiek arautzea. Baina arauketa hori beti oinarrizko gai bat kontuan hartuta egin behar da: Urdaibairen nazioarteko garrantzia, batez ere, bere balio naturaletan datza, eta balio horiek ezin dira arriskuan jarri giza erabileren kudeaketa desegoki baten ondorioz.
HEGAZTIEN ETA SENTIKORREN DIREN EREMUEN GAINEKO PRESIOAK
Giza erabilerak arautzeko beharra ez da auzi teorikoa. Okako estuarioan egiaztatu da hainbat jarduerari lotutako giza presentziak —nabigazioa, itsaski-bilketa, arrantza, txakurrekin paseatzea, fauna behatzea eta abar— eragin nabarmen eta negatiboa duela hegaztiengan. Hegaztiak dira, hain zuzen ere, sistema honen nazioarteko garrantzirik handiena duten elementu naturaletako bat.
Horren adibide bereziki esanguratsua mokozabal arruntarena (Platalea leucorodia) da, Urdaibain nazioarteko garrantzi handia duen espeziea. Udazkeneko migrazioaren garaian, uda amaieran eta udazkenaren hasieran, espezie horrek batez beste lau ordu inguru baino ez dituela ematen Urdaibain kalkulatu da, neurri handi batean estuarioan hainbat jarduera egiten dituzten pertsonek eragindako eragozpenen ondorioz, bereziki erdialdeko eremuan.
Nabigazioari dagokionez, gainera, garrantzitsuena ez da soilik ontziak motorra duen ala ez. Funtsezkoena hegaztiak elikatzeko eta atseden hartzeko erabiltzen dituzten eremuetara iristea da.
Izan ere, sakonera txikiko ontziak dira, normalean motorrik gabekoak —piraguak, kayakak edo arrauneko ontzi txikiak—, eremu sentikor horietara irits daitezkeenak, eta horrek hegaztiei eragozpenak eragiten dizkie eta, azkenean, ihes egitera ere behartu ditzake.
Horregatik, jarduera horien arauketak ez luke soilik motorraren erabileran jarri behar arreta; eremu sentikorrenetara, bereziki estuarioaren ertzetara eta barrualdeko eremuetara, sartzea murriztea izan beharko luke helburu.
Beraz, barrualdeko eremu horiek babesteko neurririk egokiena sarbidea debekatzea litzateke, oso helburu zehatz eta justifikatuetarako izan ezik, hala nola ikerketarako edo lehengoratze-lanetarako.
P1.2 EREMU BERRIAK
Testuinguru horretan aztertu behar da estuarioaren eremuan zona berriak sortzeko proposamena: «Erabilera nautiko-errekreatiboa duten supramareal, marearteko edo itsaspeko eremuak», P1.2 siglarekin identifikatuak.
Lege-proposamenak eremu horietan paisaiara egokitutako itsas instalazioak egitea ahalbidetu nahi du, aisialdiko ontzien amarratzea, fondeatzea eta atrakatzea ahalbidetzeko, baita bidaiariak ontziratu eta lehorreratzeko ere.
Egia da Okako estuarioan historikoki ontziak amarratzeko, fondeatzeko eta atrakatzea erabiltzen diren eremuak daudela, hala nola Portuondo eta Arketa, eta gaur egun, gutxienez udako garaian, dozenaka edo ehunka ontzi ere hartzen dituztela.
Baina, hain zuzen ere horregatik, lehendik dauden egoerak eta erabilera berriak sartzea edo erraztea planteatzen den eremuak bereizi behar ditugu.
Urdaibaiko Biosfera Erreserbaren Erabilera eta Kudeaketa Zuzentzeko Planak (PRUG), irailaren 27ko 139/2016 Dekretuaren bidez onartuak, dagoeneko jasotzen du 4.4.4.28 artikuluan 5/1989 Legea indarrean sartu aurretik zeuden amarraleku eta moila-puntuen mantentze eta konponketa, eta berariaz aipatzen ditu Arketa eta Portuondo eremuak.
Gainera, ezarritako amarralekuak modu ordenatu eta jarraituan antolatzeko beharrezkoak diren zenbait jarduera egitea ere aurreikusten du, horrela ur-azalera okupatua murrizteko.
Horretarako, PRUGak berak Plan Berezi bat onartzea aurreikusten du, eremua mugatu eta arautzeko, baimendutako ontzi kopuru maximoa ezartzeko eta kontuan hartzeko, alde batetik, 5/1989 Legea indarrean sartu zenean rian hilda-amarratuta zeuden ontziak eta, bestetik, betiere, inguruneak duen harrera-gaitasuna.
Beraz, benetan eskaria eta erabilera historikoa dagoen eremuetan, arazoa ez da, nahitaez, arautzeko tresnarik ez egotea. Beharrezkoa dena da dagoeneko aurreikusita dauden tresnak behar bezala aplikatzea.
Erabilera horiek behar bezala antolatzea beharrezkoa da espazioaren okupazioa eta ingurune naturalean duten eragina ahalik eta gehien murrizteko eta, aldi berean, nabigazioa beste erabilera batzuekin, hala nola hondartzekin edo bainuarekin, bateratzeko.
Baina hori lortzeko ez da beharrezkoa eremu horietan baimendutako erabilerak zabaltzea eta, are gutxiago, legearen bidez itsas instalazio berriak egiteko aukera sartzea.
PRUGak aurreikusten duen prozedura —dagokion Plan Berezia egitea— da egoera horiek antolatzeko tresna egokia. Horregatik, P1.2 eremu berriak sortuz itsas instalazio berriak eraikitzeko aukera zabaltzea kezkagarria da.
ESTUARIOKO EREMU GUZTIAK EZ DIRA BERDINAK
Gai hau bereziki garrantzitsua da, estuarioaren eremu guztiek ez dituztelako ezaugarri eta ingurumen-sentikortasun berberak.
Estuarioaren beste eremu batzuetan amarratuta dauden ontzi gutxi batzuek ez lukete automatikoki justifikatu behar eremu horiek P1.2 kategoria berrian sartzea edo kategoria horretako eremu berriak sortzea, bereziki sentikortasun handiko inguruneetan badaude, hala nola rian erdialdeko eremuan.
5/1989 Legeak berak aitortzen du sentikortasun handiago hori, eta Maperen bokaletik gora motor bidezko nabigazioari murrizketa garrantzitsuak ezartzen dizkio.
Beraz, erantzuna ez litzateke izan behar gaur egungo eskaerei apenas erantzungo lieketen eta, aldi berean, bereziki sentikorrak diren eremuetan presio berriak sortuko lituzketen aisialdiko erabilera nautikoetarako eremu berriak sortzea.
Erantzunak benetan behar duten eremuetako erabilera arautu eta optimizatu behar du, eta, aldi berean, haien ingurumen-sentikortasunak kontrakoa eskatzen duen eremuetara sartzea sustatzea saihestu behar du.
Ikuspegi horretatik, Telleria-Tejerian, Ozollon eta Forua-Kortezubiko rian ebakitako eremuan proposatutako P1.2 eremuek ez dituzte beharrezko baldintzak betetzen, eta sentikortasun natural handiko eremuetan daude.
Ondorioz, ez dago P1.2 eremu berri horiek sortzea justifikatzen duen arrazoirik: kasu batzuetan, lehendik dauden erabilerak eta eskaerak indarrean dagoen araudian aurreikusitako prozeduren bidez arautu daitezkeelako, baimendutako erabilerak zabaldu beharrik gabe; eta beste batzuetan, ez delako ontziak sentikortasun handiko eremuetara sartzea sustatu behar, eta are gutxiago bertan instalazio berriak egiteko aukera eman.
LEHENGORATZEAN OINARRITUTAKO KUDEAKETA BATERANTZ
Funtsezko auzia ez litzateke estuarioaren giza erabilerak nola areagotu, baizik eta erabilera horiek nola kudeatu Urdaibai nazioarteko garrantzia duen eremu bihurtzen duten balioak arriskuan jarri gabe.
Urdaibaik baditu estuarioak historian zehar jasandako eraldaketen ondorioz narriatutako eremuak. Horietako batzuek galdutako edo hondatutako habitatak berreskuratzeko aukera bikaina eskaintzen dute gaur egun.
Gainera, Nazio Batuen Ekosistemen Lehengoratzearen Hamarkadan gaude, eta duela gutxi Europar Batasuneko Naturaren Lehengoratzeari buruzko Erregelamendua onartu da.
Urdaibai ezin da nazioartean administrazioek eta erakundeek ingurune naturalaren arloan hartzen ari diren norabide horretatik kanpo geratu.
Aitzitik, narriatutako eremuak lehengoratzeak funtsezko lekua izan behar du espazioaren etorkizuneko kudeaketan. Lehengoratzearen ideia Urdaibairen kudeaketaren printzipio inspiratzaile bihurtu beharko litzateke datozen hamarkadetan.
Horregatik, garrantzitsua da 5/1989 Legearen aldaketa ikuspegi global batetik eta espazioaren egungo errealitatearekin bat etorriz lantzea.
Legea aldatzea beharrezkoa izan daiteke. Baina aldaketa horrek babesa indartzeko, lehendik dauden erabilerak behar bezala antolatzeko, eremu sentikorrenetan presio berriak saihesteko eta hondatutako habitatak lehengoratzen aurrera egiteko balio behar du.
Urdaibaik bere ingurumen-garrantziaren mailako kudeaketa behar du. Eta bere lege-esparruan egiten den edozein aldaketak errealitate horretatik abiatu behar du: nazioarteko garrantzia duen espazio baten aurrean gaude, eta bere balio naturalak dira, hain zuzen ere, babesteko arrazoi nagusia.
